Η ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΜΩΡΟΥ ΜΟΥ

Η ψυχική υγεία του μωρού μου

Ο ψυχικός κόσμος του μικρού παιδιού δεν είναι τόσο απλός, όσο παλιά νομίζαμε. Αντίθετα, ακόμα και το νεογέννητο έχει μια πολύπλοκη ψυχική δομή.

 

Στην αρχή βρίσκεται η τρομακτική εμπειρία της γέννας. Το τραύμα της γέννας, ως ένα βαθμό, μας διαμορφώνει ως προς τον τρόπο αντίδρασής μας σε «εχθρικό» περιβάλλον. Λειτουργεί ως αρχέτυπο, μη συνειδητό για τους περισσότερους, όμως βασικό για όλες τις μελλοντικές μας εμπειρίες άγχους. Το τραύμα της γέννας είναι τόσο πιο οδυνηρό, όσο πιο «αφύσικη», «βεβιασμένη» ήταν αυτή. Υπάρχει ιδιαίτερα σε εκείνα τα μωρά που δε βγήκαν στον κόσμο στην ώρα τους, όταν «ήθελαν», αλλά καθυστερημένα ή εσπευσμένα και με εξωτερική παρεμβολή.

Πώς είναι ο ψυχικός κόσμος ενός μωρού που βγαίνει για πρώτη φορά έξω στον κόσμο;

Σύμφωνα με τον D. W. Winnicott, διάσημο παιδίατρο και παιδοψυχίατρο του 20ου αιώνα, αυτό που λέμε μωρό δεν υπάρχει. Από την στιγμή της γέννας κι έπειτα, το μωρό δε μπορεί να διαχωριστεί από τη μητέρα του, από το άμεσο περιβάλλον του. Αρχικά το άτομο δεν είναι μία ανεξάρτητη μονάδα. Υπάρχει μόνο η δυάδα μητέρας – βρέφους, μία, ενιαία μονάδα. Η προσωπικότητα του μωρού δεν ξεκινάει ως ολόκληρη, αυτονομημένη.

 

Κατά τους πρώτους έξι μήνες της ζωής το μωρό δεν έχει επίγνωση της ατομικότητάς του, του εαυτού του, με όριο σαφές από το περιβάλλον του. Το χεράκι του, το στήθος της μαμάς, η αγκαλιά της μαμάς, αποτελούν κομμάτια ενός ενιαίου κόσμου, που μόνο μετά τους έξι μήνες αρχίζει να διαχωρίζεται σε «εσωτερικός» και «εξωτερικός».

 

Μόνο στο μεταγενέστερο αυτό στάδιο, το μωρό μας δείχνει μέσα από το παιχνίδι του ότι μπορεί να κατανοήσει πως έχει πράγματα «μέσα» του και πράγματα, πρόσωπα που έρχονται από «έξω». Κατά τους πρώτους έξι μήνες λοιπόν της ζωής, η πρώιμη συναισθηματική ανάπτυξη του μωρού, πριν αυτό συνειδητοποιήσει τον εαυτό του (άρα και τους άλλους) ως ολόκληρο άτομο (άρα και τους άλλους ως ολόκληρα άτομα), είναι ζωτικά σημαντική.

Πώς λοιπόν προάγεται η ψυχική υγεία αυτής της εύθραυστης, ατελούς ύπαρξης;

Η ψυχική υγεία ενός παιδιού προάγεται κατά την ενασχόληση της μητέρας του με τη συνεχή φροντίδα του.

Η μητέρα προσφέρει μια αρκετά καλή φροντίδα στο βρέφος – δε μιλάει κανείς για τελειότητα – σε αυτά τα πρώιμα, κρίσιμα στάδια. Απαντάει έγκαιρα, ευαίσθητα, κατάλληλα και με συνέπεια στις ανάγκες του, στο κλάμα του. Αγαπάει με φυσικό τρόπο, αγκαλιάζοντας, χαϊδεύοντας, δίνοντας το στήθος της αδιαπραγμάτευτα. Αφήνει το μωρό να κυριαρχεί, προσαρμόζεται ενεργά και απόλυτα στο μωρό της.

 

Προσφέρει πράγματα στον κατάλληλο για το μωρό τόπο και χρόνο. Δεν βάζει αυθαίρετους κανόνες ποσότητας και συχνότητας ταΐσματος, αλλά ακούει το μωρό της, ώστε τελικά η δυάδα βρίσκει, αργά ή γρήγορα, ένα ρυθμό, ένα βασικό μοτίβο ταΐσματος και γενικότερης φροντίδας που βολεύει. Η μητέρα είναι αρκετά χαλαρή, φυσική.

Το χάδι

Το χάδι είναι πολύ σημαντικό γιατί αποτελεί τον κυρίως τρόπο μέσα από τον οποίο το βρέφος αποκτά την αίσθηση της ταυτότητας. Η έννοια της «αίσθησης της ταυτότητας» δηλώνει ότι το άτομο αισθάνεται ένα και μοναδικό και ότι δεν είναι ένα με τη μητέρα και τον κόσμο. Χωρίς το άγγιγμα, δηλαδή το χάδι, την αγκαλιά, το κούνημα, το βρέφος δεν μπορεί να συγκροτήσει την εικόνα του εαυτού του. Όταν γεννηθεί ένα μωρό δεν έχει την αίσθηση ότι το ίδιο είναι ξεχωριστό.

 

Νιώθει σα να είναι συγχωνευμένο με τα πράγματα και τα πρόσωπα γύρω του. Με τα παιχνίδια του, με το δωμάτιό του, με τη μητέρα, με τον πατέρα, με την ατμόσφαιρα, με τις μυρωδιές, με όλα γύρω του. Νιώθει ενσωματωμένο με όλα τα οπτικά, απτικά, οσφρητικά, γευστικά και ακουστικά ερεθίσματα. Όλα αυτά αρχίζουν να γίνονται ξεχωριστά στην εσωτερική εμπειρία του βρέφους από εκείνη τη στιγμή που η μητέρα χρησιμοποιώντας τον ισχυρό δεσμό της με το βρέφος, αρχίζει να έχει αυτή την οικεία επαφή μαζί του.

Tέλεια μητέρα δεν υπάρχει

Τέλεια μητέρα δεν υπάρχει. Αλλά αυτό δεν είναι σημαντικό. Απλώς το αναφέρω για να δείξω στις μητέρες ότι δεν χρειάζεται να προσπαθούν να είναι τέλειες γιατί το τέλειο όχι μόνο δεν υπάρχει και δεν υπήρξε ποτέ, αλλά ουσιαστικά η προσπάθεια της τελειότητας μειώνει την οικειότητα με το βρέφος. Η μητέρα που δεν είναι τέλεια είναι η καλή μητέρα.

 

Το βρέφος, ψυχολογικά, δεν χρειάζεται τίποτα περισσότερο από την παρουσία της μητέρας, την ζεστασιά της μητρικής αγκαλιάς, την δοτικότητα, το άγγιγμα, το χαμόγελο, το χάδι και το λίκνισμα. Στον πρώτο χρόνο ζωής, η παρουσία ενός μοναδικού προσώπου το οποίο θα φροντίζει το μωρό είναι σημαντική και πρέπει να είναι συνεχής.

Οι αισθήσεις του βρέφους

Το βρέφος 0-12, αντίθετα από τις γενικές απόψεις, αισθάνεται, θυμάται και καταλαβαίνει. Οι εμπειρίες – αναπαραστάσεις από το γύρω περιβάλλον εσωτερικεύονται μέσα του, μαζί με τις αισθήσεις που τις ακολουθούν. Ο ψυχολογικός και σωματικός δεσμός μητέρας – βρέφους επιτρέπει τον συντονισμό της μητέρας με το βρέφος και τον συντονισμό του βρέφους με την μητέρα. Αυτή η σύνδεση διαμορφώνει τις εμπειρίες και τις αισθήσεις σε μία πραγματικότητα για το μωρό και τη μαμά. Έτσι, δομείται μία βάση επάνω στην οποία κινείται αυτός ο δεσμός. Η βάση αυτή πρέπει να είναι σταθερή, κατά τον πρώτο χρόνο ζωής.

Ένα μωρό το οποίο βιώνει διαταράξεις του δεσμού, αναστατώνεται και φοβάται ότι θα αφανιστεί.

Όταν ένας άνθρωπος νιώθει στερημένος, τότε θα ψάχνει σε όλη του τη ζωή να γεμίσει αυτή την στέρηση, να την εκπληρώσει. Και θα ψάχνει να την εκπληρώσει βρίσκοντας σχέσεις και συντρόφους από τους οποίους θα ζητάει ό,τι δεν είχε τότε. Εκείνοι δε θα μπορούν να του το δώσουν κι έτσι θα απογοητεύεται. Θα είναι θυμωμένος και θα πέφτει σε κατάθλιψη.

 

Στην ενήλικη ζωή, οι άνθρωποι βρίσκουν υποκατάστατα για να αναπληρώσουν αυτή τη χαμένη αίσθηση της φροντίδας. Τα υποκατάστατα είναι το κάπνισμα, το αλκοόλ, τα ναρκωτικά, και διαφόρων ειδών εξαρτήσεις. Εξαρτήσεις οι οποίες θα σημαίνουν απλά την ανάγκη του ανθρώπου να εξαρτηθεί. Δηλαδή, να νιώσει ότι έχει αυτός τον ισχυρό σύνδεσμο, που δεν μπόρεσε να έχει σταθερά στον πρώτο χρόνο ζωής.

Πολλές φορές τα μικρά παιδιά έχουν ανάγκη να κάνουν ένα βήμα πίσω, να παλινδρομήσουν, να επιστρέψουν παροδικά σε βρεφικές συμπεριφορές. Η αδιάκοπη ωρίμανση προς τα εμπρός τα κουράζει, τα τρομάζει. Οι γονείς είναι καλό να κατανοούν αυτά τα διαστήματα «βρεφικής» συμπεριφοράς των παιδιών τους, να τα σέβονται, να τα παραβλέπουν, να μην συγκρούονται για αυτά με τα παιδιά τους. Συμπεριφορές παράξενες, εκκεντρικές, παράπονα για ανύπαρκτα συμπτώματα…

Τα μικρά μας, κάποιες στιγμές, έχουν την ανάγκη να μας χρησιμοποιούν με εξαρτημένο τρόπο. Επιζητούν την αγκαλιά και την αποδοχή μας πριν ορμήσουν και πάλι προς τον έξω κόσμο, πιο ανεξάρτητα. Θέλουν για λίγο να ανακουφιστούν, να κάτσουν στον πυθμένα, πριν πηδήξουν πάλι προς την κορυφή.

Όσα περισσότερα δώσει η μητέρα στο παιδί της στον πρώτο χρόνο ζωής, τόσο λιγότερες πιθανότητες υπάρχουν να αναπτύξει αργότερα κάποιου είδους δυσλειτουργίες. Δώστε στο βρέφος σας σταθερά ανεξάντλητη αγάπη. Κακομάθετέ το! Μην του στερήσετε τίποτα. Δώστε του απλόχερα την αγάπη σας.

Ιδρυτικό Μέλος allaboutparents.gr | Positive Parenting
Ψυχολόγος ΑΠΘ, MSc
Ειδικευμένη στην Ψυχοθεραπεία Gestalt
PgD Παιδοψυχολογία Παιδιού & Εφήβου 
 Τηλ: 6942217440, Ευρυτανίας 13, Αμπελόκηποι
 email: maria.giannopulu@gmail.com